احمد خضری
مهاجرت مردم اوز به شهرهای مختلف ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس، پیشینهای چندصدساله دارد. عوامل گوناگونی همچون فشارهای سیاسی و اجتماعی، خشکسالی، کمبود منابع طبیعی و رونق تجارت دریایی، سبب شد گروههای بزرگی از مردم اوز زادگاه خود را ترک کرده و در شهرهای دیگر سکونت گزینند. در بسیاری از این شهرها، به دلیل شمار زیاد مهاجران، محلههایی شکل گرفت که در میان مردم به «محله اوزیها» شهرت یافت. در ایران، شهرهای بستک، جناح، بندرعباس، بندرلنگه و شیراز و در خارج از کشور، منامه (بحرین)، کویت، دبی، شارجه، رأسالخیمه، قطر و منطقه باطنه عمان از مهمترین مراکز استقرار مهاجران اوزی بودهاند.
الف) شهرهای داخل کشور:
۱-بستک: یکی از نخستین مهاجرتهای دستهجمعی مردم اوز به بستک و توابع آن، در سال ۱۲۶۷ هجری قمری و در پی فشارها و محدودیتهای کلانتر وقت اوز رخ داد. در این رویداد، بیش از ۱۰۵ خانوار به بستک مهاجرت کردند. هرچند میرعبدالهادی کلانتر خواستار بازگشت آنان شد و فیروزمیرزا، حاکم فارس، نیز بر این امر تأکید داشت، اما مصطفیخان، حاکم بستک و جهانگیریه، اختیار ماندن یا بازگشت را به مهاجران واگذار کرد. آنان نیز به دلیل نگرانی از امنیت جان و مال خود، بازنگشتند و با اشتغال به تجارت و کسبوکار، محلهای را که بعدها به محله اوزیها شهرت یافت، در بستک پدید آوردند.
(تاریخ دلگشای اوز، ص ۱۰۸؛ صحبت نو، ۱۳۸۶)
۲-بندرعباس: موقعیت جغرافیایی اوز، فشارهای حکام محلی و رونق اقتصادی بنادر جنوبی، زمینه مهاجرت بسیاری از مردم اوز به بندرعباس را فراهم ساخت. حضور بازرگانان اوزی در این بندر، دستکم به دوره زندیه بازمیگردد. بازار اوزیها و بازار لاریها از قدیمیترین و شناختهشدهترین بازارهای بندرعباس هستند که قدمتی حدود ۳۰۰ سال دارند. محله اوزیها نیز محل سکونت بازرگانان اوزی و لارستانی بود و به همت تجار اوزی شکل گرفت. بازار و محله اوزیها در مراجع رسمی ثبت شدهاند.
(نامور، ۱۴۰۱؛ طغرایی، ۱۴۰۱؛ نعیمی، ۱۳۹۹)
۳-بندرلنگه: رونق تجارت دریایی بندرلنگه، فعالیت کارگاههای تفنگسازی اوز و صادرات اسلحههای ساخت اوز از طریق این بندر، موجب مهاجرت شمار زیادی از اوزیها به بندرلنگه شد. افزون بر آن، وجود مدرسه علوم دینی رحمانیه به همت شیخ عبدالرحمن سلطانالعلما، سبب شد بسیاری از جوانان اوزی برای تحصیل به این شهر بروند. در نتیجه، محلهای به نام محله اوزیها در بندرلنگه شکل گرفت که امروزه در مجاورت محلههای بلوکی، خوری، لاری، بحرینی و گرگ قرار دارد و به مرور زمان در محلههای لاری و خوری ادغام شده است. نام این محله در مراجع رسمی ثبت نشده است.
(محمودیان، ۱۳۴۱)
۴- جناح: همزمان با مهاجرت گروهی از مردم اوز به بستک و حمایت مصطفیخان بستکی از آنان، شماری نیز راهی جناح شدند و در آنجا محلهای با عنوان محله اوزیها تشکیل دادند.
(تاریخ جهانگیریه و بستک)
این محله در اذهان عمومی شناخته شده است.
۵- شیراز: گسترش روابط تجاری اوز با بنادر خلیج فارس و انتقال کالا از طریق شیراز، موجب شد گروهی از تجار اوزی دفاتر بازرگانی خود را در این شهر دایر کنند. بیشتر آنان در محدوده خیابان رودکی و چهارراه فرهنگ سکونت داشتند و خانههای بزرگ و ارزشمندی بنا کردند که برخی از آنها هنوز پابرجاست. خاندانهای یزدانی، هوشیار، فرزین، سیفایی، شافعی، فریدی، حسیننیا و… از جمله بازرگانان خوشنام اوزی بودند که علاوه بر فعالیت اقتصادی، در امور عامالمنفعه نیز نقش داشتند. هرچند محله آنان بهطور رسمی در شهرداری ثبت نشد، اما آثاری همچون گرمابه یزدانی، پارک هتل و تجارتخانه تیمچه نعمان همچنان یادگار حضور آنان است.
ب) کشورهای خارج:
۱-بحرین: محله اوزیها در منامه، پایتخت بحرین، در بخش مرکزی شهر و در نزدیکی بازار قدیم قرار داشته است. این محله به همت بازرگانان اوزی شکل گرفت و معماری خانههای آن، بهویژه بادگیرهای سنتی، شباهت فراوانی با معماری اوز، لار، بستک و خنج دارد. بر اساس اسناد و آرشیو موزه مردمشناسی اوز، بخشی از منامه با نام فریج العوضیه در میان مردم اوز به محله اوزیها شهرت داشته است. همچنین در منابع رسمی بحرین و اسناد کتابخانه دیجیتال قطر، فریج العوضیه از محلههای محل سکونت بازرگانان هوله، لارستانی، بستکی و ایرانی معرفی شده است.
اسناد موجود در موزه مردمشناسی اوز و روایتهای محلی نیز از حضور گسترده بازرگانان اوزی در این محله حکایت دارد. از شخصیتهای برجسته این محله میتوان به شیخ علی فقیهی، استاد عبدالرحمن فرامرزی، شیخ محمد رفیع فقیهی و نیز خاندانهای خنجی و بستکی اشاره کرد.
۲- امارات متحده عربی: شهرهای دبی، شارجه و رأسالخیمه از مهمترین مراکز استقرار مهاجران اوزی بودهاند. بیشتر آنان در محلههای قدیمی، بهویژه در اطراف بازار سنتی دیره و کنار خور دبی سکونت داشتند. با وجود جمعیت قابل توجه اوزیها، برخلاف بستکیها که محله تاریخی بستکیه را به نام خود ثبت کردند، اوزیها نام محله یا بازار خود را به ثبت نرساندند. از خاندانهای شناختهشده اوزی در امارات میتوان به آخوند اوزی، بدری، بهروزیان، فقیهی، افروشه، احمدیان، نامور، فریدونی و… اشاره کرد که از روابط حسنه و اعتماد متقابل با حکام دبی برخوردار بودند.
۳- کویت: کویت از مهمترین مقاصد مهاجرت مردم اوز به شمار میرود. بسیاری از مهاجران اوزی علاوه بر فعالیتهای اقتصادی، در ساختار اداری و سیاسی این کشور نیز نقشآفرین بودند. حضور شخصیتهایی همچون آخوند حاج محمد، خاندان محمد یزدی، دکتر عبدالرحمن العوضی (وزیر بهداشت و وزیر امور مجلس کویت)، خاندان رافعی و… نشاندهنده جایگاه اجتماعی، علمی و سیاسی مهاجران اوزی در کویت است. بیشتر آنان در مناطق الفحاحیل، احمدیه و کویت سکونت داشتند، اما همانند امارات، محلهای با نام اوزیها به ثبت نرسید. (پسین اوز، ۱۶ تیر ۱۳۹۸)
۴- عمان: منطقه باطنه در کشور عمان نیز از مراکز مهم مهاجرت مردم اوز به شمار میرفت. بر پایه روایت مرحوم حاج شیخ محمد فقیهی، حدود ده خانوار اوزی در این منطقه ساکن و شاغل بودند و محلهای به نام فریج العوضی را بنیان نهادند. (فقیهی، ۱۳۶۵)
۵- قطر: گروهی از اهالی اوز در قطر، به همراه بسیاری از شهروندان لارستانی، در دوحه ساکن و شاغل بودند. گرچه شمار اوزیها قابل توجه بود، اما محلهای با عنوان فریج العوضی در این کشور شکل نگرفت. از خانوادههای قدیمی اوزی در دوحه میتوان به خوشابی، خضری، سعیدی، احمدپور و… اشاره کرد.
جمع بندی و نتیجه گیری:
شکلگیری محلههای اوزیها در ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس، صرفاً نتیجه مهاجرت گروهی از مردم اوز نبود، بلکه بیانگر نقش آنان در توسعه تجارت، گسترش روابط فرهنگی و حفظ هویت اجتماعی در سرزمینهای مقصد است. این محلهها که بسیاری از آنها امروز دستخوش دگرگونی شدهاند، بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی مردم اوز به شمار میروند و شناسایی و مستندسازی آنها میتواند به شناخت بهتر تاریخ مهاجرت و نقش اقتصادی و اجتماعی اوزیها در منطقه خلیج فارس یاری رساند.
منابع و مآخذ:
۱- ویکیپدیا
۲- صدیقی، هادی، محله اوزیها در بحرین، موزه مردمشناسی اوز، ۱۳۹۹
۳- نعیمی، منصور، مروری بر تاریخ محلات بندرعباس
۴- طغرایی، محمدجواد، بازار اوزیها و لاریها
۵- نامور، عنایتالله، تاریخ حضور بازرگانان اوزی در بندرعباس
۶- کتابخانه دیجیتال قطر (Qatar Digital Library)
۷- کرامتی، محمدهادی، تاریخ دلگشای اوز
۸-روایت شفاهی محمودیان، ۱۳۴۱
۹-بنیعباسیان، محمد اعظم، تاریخ جهانگیریه و بنیعباسیان بستک
۱۰- روایت شفاهی حاج شیخ محمد فقیهی، ۱۳۶۵
۱۱-پسین اوز، ۱۶ تیر ۱۳۹۸
۱۲- وبلاگ صحبت نو، ۱۳۸۶
