رسول احمدلو (دانشجوی مقطع دکترای تاریخ)
الف. مقدمه:
در مبحث پیشین اشاره شد که به‌رغم مقاومت‌های محمدنصیرخان لاری، نیروی انگلیسی ناگزیر شدند کمپانی خود را از بندرعباس به بوشهر منتقل نمایند. در اواخر دوران حکومت زندیه، انگلیسی‌ها بار دیگر فعالیت‌های تجاری و سیاسی خود را در بندرعباس از سر گرفتند. همزمان با جنگ‌های ایران و روس در دوران فتحعلی‌شاه قاجار، نفوذ انگلیسی‌ها در خلیج فارس و بندرعباس افزایش یافت. با افتتاح کانال سوئز در سال ۱۲۸۶ هجری قمری (۱۸۶۹ میلادی)، تحولی شگرف در تجارت جهانی پدید آمد. این کانال آبی، مسیر دریایی اروپای غربی به اقیانوس هند را صدها مایل کوتاه‌تر کرد و زمینه رشد مبادلات بازرگانی میان آسیا و اروپا را فراهم ساخت. پس از افتتاح کانال سوئز، حضور قدرت‌های خارجی، به‌ویژه انگلیسی‌ها، در خلیج فارس تشدید شد و منجر به تأسیس پایگاه‌های تجاری و سیاسی در بنادر جنوبی ایران گردید. در سال ۱۹۰۷ میلادی و با انعقاد قرارداد انگلیس و روسیه، ایران به دو منطقه نفوذ تقسیم شد؛ منطقه جنوب تابع انگلستان و منطقه شمال تابع روسیه گردید. این تقسیم‌بندی، نفوذ انگلیسی‌ها در مناطق جنوبی ایران را بیش از پیش تقویت کرد. در منطقه لارستان، مشروطه‌خواهان به رهبری آیت‌الله حاج سید عبدالحسین لاری، با استعمار انگلیس به مبارزه پرداختند. «مصباح‌الدیوان اوزی» از فرماندهان اهل سنت حضرت آیت‌الله حاج سید عبدالحسین لاری، از شخصیت‌های برجسته و کمترشناخته‌شده نهضت مشروطه در مبارزه با استعمار انگلیس بود که در این پژوهش به بررسی نقش ایشان در مبارزات ضداستعماری خواهیم پرداخت.
ب. واگذاری حکومت بندرعباس به مصباح دیوان اوزی
تا سال ۱۳۰۵ ق، ساختار اداری بنادر خلیج فارس همچون عباسی، لنگه، بوشهر، جاسک و گوادر، تغییر بنیادی به خود ندیده بود و همچنان بر اساس سنت دیرین، حکومت این بنادر برای مدتی مشخص به افراد خاصی اجاره داده می‌شد. این وضعیت، مشکلات متعددی برای دولت مرکزی قاجار به همراه آورد؛ به‌ویژه مداخلات آشکار و پنهان دولت بریتانیا در این بنادر و حمایت‌های ضمنی حکام محلی از آنان، لزوم ایجاد نظمی نوین در اداره بنادر را برای ناصرالدین‌شاه به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرد. در سال ۱۳۰۵ ق حکومت رسمی بنادر را به محمدحسن‌خان سعدالملک واگذار کرد. سعدالملک نیز فرمانی صادر و ساختار جدیدی تحت عنوان «حکومت بنادر و جزایر فارس» به مرکزیت بوشهر تشکیل شد؛ نهادی که اداره مستقیم بنادر جنوبی را بر عهده داشت و مستقل از والی فارس عمل می‌کرد. بر اساس حکم موقرالدوله حاکم بنادر، مصباح دیوان اوزی به حکومت بندرعباس منصوب شد.
ج. دعوت از مشروطه خواهان لارستان جهت فتح بندرعباس
مهمترین اقدامات مصباح دیوان اوزی پس از ورود به بندرعباس، عزل مقامات طرفدار استبداد و انتصاب مشروطه خواهان به پست های مهم حکومتی در بندرعباس بود. وی پس از تحکیم قدرت خود در بندرعباس، از حضرت آیت الله سید عبدالحسین لاری درخواست نمود، با اعزام قوای نظامی به بندرعباس، جناح مشروطه خواهان در بندرعباس را قدرتمندتر نماید. حسین‌خان سپهسالار، یکی از رهبران سپاه سید لاری، به بندرعباس اعزام شد و با همکاری مصباح دیوان: مراکز اصلی بندرعباس را تصرف کرد، آن را به نفع مشروطه‌خواهان آزاد نمود، مقاومت در برابر نفوذ انگلیس را افزایش داد و با گرفتن ساختمان کلاه فرنگی ( محل قونسولگری انگلیسی ها) آنها را مجبور به عقب نشینی نمود.
د. واکنش انگلیس و مستبدین به وقایع بندرعباس
بر اساس گزارش موقرالدوله به وزارت داخله، مسئولین حکومت بنادر و مامورین انگلیس با همکاری هم تلاش نمودند:
با استفاده از روابط کنسولی و تجاری، فشارهای سیاسی بندرعباس را از دست مشروطه‌خواهان خارج کنند و با حمله به محل استقرار مصباح دیوان اوزی، وی را دستگیر و به سرزمین خارج از ایران تبعید نمایند.
