احمد خضری
کتاب «یادمانده از دیار و هم‌دیاران؛ نگاهی بر فولکلور شهرستان‌های جویم و لارستان» نوشته غلامرضا لاری، نویسنده و پژوهشگر اهل شهر جویم، در سال ۱۴۰۲، در ۷۰۰ صفحه و با بهای ۴۰۰ هزار تومان، از سوی نشر «مانانگار» تهران منتشر شده است.
این اثر را می‌توان تلاشی ارزشمند برای ثبت، حفظ و بازشناسی بخشی از فرهنگ شفاهی و عامه مردم جنوب فارس دانست؛ فرهنگی که بخش مهمی از هویت تاریخی و اجتماعی مردم این منطقه را در خود جای داده است.
کتاب در شش بخش تنظیم شده است:
۱-دانستنی‌ها
۲-ضرب‌المثل‌ها
۳-واکاوی واژگان
۴-خاطرات
۵-باورهای عامیانه
۶-شخصیت‌ها
جویم؛ بخشی از حوزه فرهنگی جنوب فارس
نویسنده کتاب، غلامرضا لاری، اهل شهر تاریخی جویم است؛ شهری که در شمار مناطق قدیمی جنوب فارس قرار دارد. وی با نگارش این اثر نشان داده است که بی‌دلیل نیست که شهرستان‌های لارستان، اوز، خنج، گراش و جویم در استان فارس و حتی در گستره فرهنگی ایران، به فرهنگ‌دوستی، دانش‌پروری و حضور اهل قلم و خرد شهرت یافته‌اند.
جویم در قرن چهارم هجری، مرز شمالی ایراهستان به شمار می‌رفته است. (عابدی‌راد، ۱۴۰۵) این پیشینه تاریخی نشان می‌دهد که منطقه جنوب فارس از دیرباز دارای ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و ارتباطی گسترده‌ای بوده و فرهنگ مردم آن نیز در طول قرن‌ها، تحت تأثیر تعامل میان شهرها، روستاها و مناطق پیرامونی شکل گرفته است.
کتاب «یادمانده از دیار و هم‌دیاران» در حقیقت بازتاب‌دهنده بخش‌هایی از فرهنگ عامه و فولکلور جویم و لارستان است؛ فرهنگی که به دلیل اشتراکات فراوان تاریخی، زبانی، اجتماعی و خانوادگی، در بسیاری از موارد با فرهنگ مردم لار، اوز، خنج و گراش نیز پیوند دارد.
از این رو، مطالعه چنین آثاری فقط برای مردم یک شهر یا شهرستان اهمیت ندارد، بلکه می‌تواند برای شناخت بخشی از فرهنگ جنوب فارس نیز سودمند باشد.
فولکلور؛ حافظه فرهنگی یک جامعه
اهمیت فولکلور در شناخت جوامع مختلف، امری پذیرفته‌شده در مطالعات فرهنگی و اجتماعی است. فرهنگ عامه شامل مجموعه‌ای از باورها، آداب و رسوم، داستان‌ها، ضرب‌المثل‌ها، ترانه‌ها، واژه‌ها، شیوه‌های زندگی و خاطراتی است که نسل‌ها به نسل‌های بعد منتقل کرده‌اند. به همین دلیل، فولکلور را می‌توان نوعی حافظه جمعی جامعه دانست؛ حافظه‌ای که اگر ثبت و مستندسازی نشود، بخشی از آن با گذشت زمان و تغییر شیوه زندگی از میان خواهد رفت. غلامرضا لاری نیز در مقدمه کتاب بر همین اهمیت تأکید کرده و می‌نویسد:
«گنجینه غنی فولکلور عامیانه حاصل تجربیات و حکمت نسل‌های متوالی در طی قرون و اعصار است. فولکلور گویاترین مرجع و نیز سند هویتی یک قوم به شمار می‌رود.» (لاری، ۱۴۰۲)
این نگاه، اهمیت کتاب را دوچندان می‌کند؛ زیرا بسیاری از عناصر فرهنگ شفاهی در هیچ سند رسمی و تاریخی ثبت نشده‌اند و تنها از طریق نقل سینه‌به‌سینه از نسلی به نسل دیگر رسیده‌اند.
نثری ساده برای مخاطبان مختلف
یکی از ویژگی‌های قابل توجه کتاب، ادبیات ساده، روان و شیرین آن است. مؤلف تلاش کرده است مطالب را به گونه‌ای ارائه کند که تنها برای پژوهشگران و علاقه‌مندان تخصصی فرهنگ عامه قابل استفاده نباشد، بلکه مخاطبان عادی و به‌ویژه نسل جوان نیز بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.
افزودن شعر، طنز و مطالب عمومی به مباحث فولکلوریک نیز از دیگر ویژگی‌های کتاب است. این شیوه علاوه بر جذاب‌تر کردن مطالب، از یکنواختی متن می‌کاهد و به خواننده فرصت می‌دهد در میان مطالب تاریخی و فرهنگی، با بخش‌هایی سرگرم‌کننده و خواندنی نیز روبه‌رو شود. در واقع، نویسنده کوشیده است میان پژوهش و روایت تعادل برقرار کند؛ روشی که می‌تواند به معرفی فرهنگ عامه به مخاطبان گسترده‌تر کمک کند.
فرهنگ عامه؛ پلی میان گذشته و امروز
فرهنگ مردم و ادبیات عامیانه پدیده‌ای متعلق به گذشته صرف نیست؛ بلکه تا زمانی که یک جامعه به زندگی، زبان، خاطرات و باورهای خود توجه داشته باشد، فرهنگ عامه نیز به حیات خود ادامه خواهد داد. ثبت این فرهنگ، راهی برای حفظ بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی یک جامعه است. (اولیائی‌نیا، ۱۴۰۲)
به تعبیر برخی صاحب‌نظران، فولکلور را می‌توان پیکره گویای فرهنگ یک جامعه دانست؛ زیرا بسیاری از ویژگی‌های فکری، اخلاقی، اجتماعی و حتی اقتصادی مردم را در قالب داستان، ضرب‌المثل، باور، واژه و خاطره بازتاب می‌دهد. (براتی، ۱۳۹۸)
فرهنگ عامه در ایران، اگرچه به عنوان یک حوزه علمی و پژوهشی سابقه چندان طولانی ندارد و توجه جدی به آن به دهه‌های اخیر بازمی‌گردد، اما در گذشته گاه چنین تصور می‌شد که پرداختن به ادبیات عامیانه با پیشرفت و توسعه منافات دارد. با گذشت زمان، این نگاه تغییر کرد و پژوهشگران دریافتند که شناخت فرهنگ عامه نه‌تنها مانعی برای توسعه نیست، بلکه می‌تواند به شناخت بهتر جامعه و هویت فرهنگی آن کمک کند. در این مسیر، نویسندگانی چون محمدعلی جمالزاده، صادق هدایت، صمد بهرنگی و جلال آل‌احمد از جمله چهره‌هایی بودند که به فرهنگ و ادبیات عامه توجه نشان دادند و زمینه را برای مطالعات گسترده‌تر در این حوزه فراهم کردند. پس از آنان نیز مرحوم سیدابوالقاسم انجوی شیرازی، معروف به «نجوا»، نقش مهمی در گردآوری و معرفی فرهنگ شفاهی مردم ایران داشت. وی با راه‌اندازی برنامه‌ای در رادیو، به جمع‌آوری ضرب‌المثل‌ها، باورها، داستان‌ها و روایت‌های مردم مناطق مختلف پرداخت. برای نگارنده نیز این بخش از تاریخ فولکلور کشور، خاطره‌ای شخصی و ماندگار دارد. در دوران نوجوانی، افتخار همکاری با مرحوم انجوی شیرازی را داشتم و ایشان مرا به تهران دعوت کرد. در برنامه او، درباره ضرب‌المثل‌ها و باورهای مردم اوز سخن گفتم و بخشی از فرهنگ شفاهی زادگاهم را معرفی کردم. پس از انجوی شیرازی نیز پژوهشگران و علاقه‌مندانی چون سیداحمد وکیلیان و دیگران این مسیر را ادامه دادند و در گردآوری و ثبت فرهنگ شفاهی مردم ایران نقش‌آفرینی کردند.
کاری ارزشمند در پاسداشت فرهنگ جنوب فارس
در چنین زمینه‌ای، اقدام غلامرضا لاری در گردآوری و تدوین کتاب «یادمانده از دیار و هم‌دیاران» اقدامی فرهنگی و قابل تقدیر است. ثبت ضرب‌المثل‌ها، واژگان، خاطرات، باورهای عامیانه و معرفی شخصیت‌های محلی، در واقع ثبت بخشی از تاریخ اجتماعی مردم است؛ تاریخی که شاید در کتاب‌های رسمی کمتر دیده شود، اما در زندگی روزمره مردم حضور داشته و دارد. ارزش این اثر زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم بسیاری از واژه‌ها، ضرب‌المثل‌ها، باورها و روایت‌های شفاهی با تغییر نسل‌ها در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند. بنابراین، گردآوری و ثبت آنها می‌تواند برای پژوهشگران آینده، منبعی ارزشمند باشد. از این منظر، کتاب لاری تنها یک مجموعه از خاطرات و روایت‌های محلی نیست؛ بلکه می‌تواند سندی برای شناخت بخشی از هویت فرهنگی جنوب فارس نیز تلقی شود. البته این کتاب از نگاه اهل قلم و صاحب‌نظران نیز مورد بررسی و نقد قرار گرفته و در کنار بیان نقاط قوت، پیشنهادهایی برای تکمیل و ارتقای آن مطرح شده است که توجه به آنها می‌تواند در چاپ‌های بعدی، به غنای بیشتر اثر کمک کند. (محمودی‌راد، ۱۴۰۵)
سخن پایانی
به باور نگارنده، باید از نویسندگانی که با علاقه و احساس مسئولیت، فرهنگ و تاریخ شفاهی سرزمین خود را ثبت می‌کنند، حمایت و قدردانی کرد. شاید ثبت یک ضرب‌المثل، یک واژه محلی، یک باور یا یک خاطره در نگاه نخست کاری ساده به نظر برسد، اما همین عناصر کوچک در کنار یکدیگر، تصویر بزرگی از هویت و زندگی اجتماعی یک ملت می‌سازند. از این رو، تلاش غلامرضا لاری در نگارش کتاب «یادمانده از دیار و هم‌دیاران» شایسته ستایش است. امید است چنین آثاری ادامه یابد و پژوهشگران دیگر نیز با ثبت فرهنگ شفاهی شهرها و روستاهای جنوب فارس، اجازه ندهند گنجینه ارزشمند فرهنگ عامه این منطقه در گذر زمان به فراموشی سپرده شود. بدیهی است نویسندگان ، زیادی با نگارش و انتشار کتاب و عده ای از پژوهشگران با درج مقالات متعدد در نشریات و‌پایگاه های خبری، در معرفی و حفظ ادبیات عامیانه (فولکلور) شهرستان اوز کوشا بوده اند که قابل تقدیر است و در زمان مناسب به آنان خواهیم پرداخت .
منابع و مآخذ:
۱- عابدی‌راد، منوچهر، ایراهستان؛ محدوده جغرافیایی و مرکز ثقل سیاسی و حاکمیتی آن، ۸ تیر ۱۴۰۵.
۲-اولیائی‌نیا، هلن، غبار فراموشی بر ادبیات فولکلور کشور.۲۸ تیر ۱۴۰۲
۳-براتی، عبدالعلی، فولکلور و نقش آن در ارتقا و قوام فرهنگی، روزنامه اعتماد، ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۸، صفحه هنر و ادبیات.
۴-محمودی‌راد، نیره، نیم‌نگاهی به کتاب «یادمانده از دیار و هم‌دیاران»، ۸ تیر ۱۴۰۵، گروه مجازی واتساپی «تاریخ لارستان و خلیج فارس، جزایر و بنادر».
۵-لاری، غلامرضا، یادمانده از دیار و هم‌دیاران؛ نگاهی بر فولکلور شهرستان‌های جویم و لارستان، تهران: نشر مانانگار، ۱۴۰۲.
