هادی صدیقی
یادبودی بر فقدان استادِ دانشمندِ ریاضی و فیزیک؛ در سوگ پروفسور محمدعلی هوشیار، فرهیخته نامآور اوز
خبر درگذشت پروفسور محمدعلی هوشیار، استاد تمام ریاضیات و رئیس پیشین بخش علوم ریاضی دانشگاه تگزاس در دالاس، در روز پنجشنبه ۲۱ آبان ماه ۱۴۰۵ خورشیدی ضایعهای بزرگ و جبرانناپذیر برای جامعه علمی و مردم فرهنگدوست اوز است. بیش از دو دهه پیش، در بهمنماه ۱۳۸۱، افتخار آن را داشتم که در ستون «با فرهیختگان شهرمان» در نشریه عصر اوز، گوشهای از درخشش علمی این فرزند برومند اوز را معرفی کنم؛ و امروز با اندوهی عمیق، به سوگ خاموشی چراغی مینشینیم که نام اوز و ایران را در تالارهای علمی جهان طنینانداز کرده بود.
از اوز و شیراز تا قلههای علم در آمریکا
محمدعلی هوشیار در ۲۰ فروردین ۱۳۲۱ خورشیدی در شهر اوز چشم به جهان گشود؛ در خانوادهای که نامش با فرهنگ، آموزش و سازندگی گره خورده است. پدر بزرگوارش، شادروان محمدشریف هوشیار، از چهرههای ماندگار تاریخ معاصر منطقه بود که با بنیانگذاری نخستین دبیرستان اوز (دبیرستان هوشیار)، دریچهای نو به سوی دانایی و آیندهای روشن بر روی دختران و پسران این دیار گشود و در شیراز نیز با احداث بنای ماندگار «پارک هتل» همراه با روانشاد عبدالله یزدانی، در سال ۱۳۳۸ خورشیدی نامی نیک از خود به یادگار گذاشت.
هتلی در هشت طبقه با زیربنای ۸۰۰۰ مترمربع با ۱۱۰ اتاق و ۹ سوئیت و استخر و فضای سبزی در حدود ۵۰۰۰ مترمربع که سالها بهترین و زیباترین هتل شیراز بود.
هوشیار و یزدانی دین خود را به زادگاهشان اوز نیز ادا کردند. یزدانی درمانگاه اوز را بنیان نهاد که سالها جان بیماران زیادی را نجات بخشید و هوشیار دبیرستان اوز را ساخت. دبیرستانی که دختران و پسران اوز در آن تحصیل کردند و از آنجا به دانشگاه و زندگی اجتماعی راه یافتند. دبیرستانی که سکوی پرتاب جوانان منطقه به سوی آیندهای بهتر شد.
هوشیار ۴ فرزند داشت. عبدالرحمن، محمدعلی، پروین و آریا. عبدالرحمن هوشیار فرزند بزرگ او هنگام تحصیل در آمریکا در سال ۱۳۳۵ هنگام شکار در جنگل کشته شد. پروین دکتری علوم تغذیه دارد و ساکن آمریکاست. آریا خرداد ۱۴۰۱ در شیراز درگذشت.
محمدعلی دوران تحصیلات ابتدایی خود را در شهر اوز و تحصیلات دبیرستان را در مدارس معتبر آن روزگار شیراز، از جمله دبیرستان نامآور شاپور شیراز، با درخشش پشت سر گذاشت و سپس برای پیمودن قلههای دانش راهی ایالات متحده آمریکا شد. او در دانشگاه ایندیانا (بلومینگتون) تحصیلات عالی خود را پی گرفت؛ در سال ۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی) مدرک کارشناسی فیزیک و در سال ۱۳۴۹ خورشیدی (۱۹۷۰ میلادی) درجه دکتری تخصصی را در رشته «فیزیک ریاضی» (Mathematical Physics) دریافت کرد.
از تالارهای شیراز و شریف تا کرسی ریاست در دالاس
پروفسور هوشیار پس از پایان دوره پسادکتری در دانشگاه مریلند، با عشقی که به وطن داشت به ایران بازگشت. او قریب به یک دهه (از ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۹ خورشیدی) در دانشگاه شیراز و دانشگاه صنعتی شریف (آریامهر سابق) به تدریس و تربیت نسل جوان پرداخت و تا مرتبه استاد تمامی و رئیس دانشکده فیزیک در دانشگاه شیراز ارتقا یافت.
پس از آن با انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاهها، مسیر علمی او در آمریکای شمالی ادامه پیدا کرد؛ ابتدا به عنوان دانشمند پژوهشی در دانشگاه آلبرتای کانادا (۱۹۸۰–۱۹۸۳) و سپس در دانشگاه تگزاس در دالاس (UT Dallas). نبوغ علمی و توانمندی مدیریتی او سبب شد که در سال ۱۹۸۷ به مقام استاد تمام دست یابد و از سال ۱۹۸۸ به مدت سالیان متمادی، ریاست بخش علوم ریاضی این دانشگاه معتبر را بر عهده گیرد. دانشگاه تگزاس به پاس دههها خدمات بیبدیل علمی و آموزشی، نشان «۳۰ سال خدمت» و عنوان پرافتخار «استاد بازنشسته ممتاز» (Professor Emeritus) را به او اعطا کرد.

میراث ماندگار علمی و «روش وارونسازی هوشیار» (Hooshyar’s Inversion Method)
پژوهشهای پروفسور هوشیار در مرز مشترک ریاضیات محض، فیزیک نظری و مهندسی، بهویژه در حوزه «معادلات انتگرالی و دیفرانسیل» و «نظریه پراکندگی معکوس» (Inverse Scattering Theory) متمرکز بود.
در علوم و مهندسی، بسیاری از پدیدهها را نمیتوان به صورت مستقیم مشاهده یا اندازهگیری کرد؛ برای مثال، نمیتوان لایههای عمیق زیرزمین را برای یافتن مخازن نفت شکافت، یا بدون جراحی به درون بافتهای بدن انسان نگریست. در این موارد، دانشمندان امواج (صوتی، الکترومغناطیسی یا لرزهای) را به سمت جسم یا محیط ناشناخته میفرستند و از روی امواج بازتابیافته (پراکنده شده)، به ساختار درونی آن پی میبرند. این فرآیند در ریاضیات «مسئله معکوس» نام دارد.
«روش وارونسازی هوشیار» (Hooshyar’s Inversion Method) که در ادبیات تخصصی ریاضیفیزیک و ژئوفیزیک به نام خود ایشان ثبت شده است، یکی از دقیقترین و کارآمدترین چارچوبهای تحلیلی برای حل این مسائل پیچیده است. اهمیت این روش در دو ویژگی بنیادین نهفته است:
• حل مستقیم و غیرتکراری (Non-Iterative Inversion): روشهای سنتی برای بازسازی ساختار یک محیط سهبعدی یا ناهمگن، نیازمند حدسهای اولیه و تکرارهای محاسباتی بسیار سنگین و زمانبر بودند که گاهی به جوابهای نادرست منتهی میشدند. دکتر هوشیار با بهرهگیری عمیق از معادلات انتگرالی و اصول وردشی (Variational Principles)، روشی تحلیلی و مستقیم ابداع کرد که بدون نیاز به حدسهای تکراری، ویژگیهای فیزیکی محیط (مانند چگالی، سرعت موج یا پتانسیل کوانتومی) را با دقتی شگرف بازسازی میکند.
• کاربردهای گسترده در صنعت و پزشکی: اهمیت این ابداع فراتر از تئوریهای محض ریاضی رفت و به ابزار عملیاتی در صنایع بزرگ تبدیل شد. به همین دلیل، شرکت بزرگ نفت و گاز «آرکو» (ARCO) در تگزاس به مدت ۱۵ سال (۱۹۸۴ تا ۱۹۹۹) از ایشان به عنوان مشاور عالی علمی برای اکتشافات ژئوفیزیک و تصویربرداری از لایههای زیرسطحی زمین بهره برد. علاوه بر اکتشافات نفتی، دستاوردهای او در تصویربرداری پزشکی، رادار، فیزیک هستهای (تألیف کتاب مرجع شکافت هستهای در انتشارات اشپرینگر) و حتی شبیهسازی ریاضی قوه ادراک انسان (شنوایی و بینایی) با استفاده از «موجکها» (Wavelets) راهگشا بوده است.
معلمی که تخیل را بیدار میکرد و میراثش برای نسلهای بعد
آنچه پروفسور هوشیار را در میان دانشجویان و همکارانش متمایز میساخت، تنها هوش سرشار ریاضی او نبود، بلکه نگاه انسانی و نوآورانه او به آموزش بود. او باور داشت که ریاضیات نباید مجموعهای از فرمولهای خشک باشد؛ از این رو، همواره در پی ابداع روشهای نوین تدریس بود تا قوه تخیل و تفکر خلاق دانشجویان را بیدار کند و به آنان یاری رساند تا به بالاترین ظرفیتهای درونی خویش دست یابند.
این عشق به علم، پژوهش و خدمت به انسانها در نسل بعدی این خانواده نیز تداوم یافته و دختر فرهیخته ایشان و همسرش ناهید توفیقی (متخصص روانشناسی بالینی و اهل میانه، استان آذربایجان شرقی)، پروفسور دینا هوشیار (Dina Hooshyar, MD, MPH) استاد تمام دپارتمان روانپزشکی در مرکز پزشکی دانشگاه تگزاس ساوتوسترن در دالاس است. دینا همچنین رئیس مرکز ملی سلامت و حمایت از کهنهسربازان آمریکا (دارای تخصصهای پزشکی داخلی، بیماریهای عفونی و روانپزشکی از دانشگاه ییل) است که راه پدر را در قلههای علم و دانشگاه تداوم بخشیده است.
امروز جامعه علمی جهان یک ریاضیفیزیکدان برجسته را از دست داد و اوز یکی از درخشانترین ستارگان آسمان علم و فرهنگ خود را نام و یاد پروفسور محمدعلی هوشیار، هم در معادلات و کتابهای مرجع علم فیزیک و ریاضی، و هم در تاریخ پرافتخار فرهنگ و دانش اوز، برای همیشه جاودان خواهد ماند.
روانش شاد و یادش گرامی باد.
پی نوشت: از جناب آقای ابراهیم قائدی مدیر پارک هتل شیراز برای اطلاعرسانی و در اختیار گذاشتن برخی اطلاعات درباره روانشاد دکتر محمدعلی هوشیار سپاسگذارم.
هادی صدیقی – ۲۶ آبانماه ۱۴۰۵؛ تهران
