اوز- احمد خضری
به مناسبت یکصدوبیستمین سالگرد صدور فرمان مشروطیت
چهاردهم مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، یکی از ماندگارترین روزهای تاریخ معاصر ایران است. در این روز، پس از ماهها کشمکش میان مشروطهخواهان و درباریان، مظفرالدینشاه قاجار فرمان مشروطیت را امضا کرد. این فرمان که به خط قوامالسلطنه و خطاب به مشیرالدوله، صدر اعظم وقت، نگاشته شد، در حقیقت فرمان تأسیس نخستین مجلس شورای ملی و آغاز فصل تازهای از حکومت قانون در ایران بود.
زمینههای شکلگیری نهضت مشروطه به سالها پیش بازمیگشت. نارضایتی مردم از استبداد، ظلم و ستم حکام و نابسامانیهای سیاسی و اقتصادی، از اواخر دوران ناصرالدینشاه آغاز شده بود. هرچند سفرهای وی به اروپا زمینه آشنایی ایران با برخی مظاهر تمدن جدید را فراهم کرد، اما شیوه حکومت استبدادی و عملکرد حاکمان محلی همچنان بر نارضایتی عمومی میافزود؛ نارضایتیای که سرانجام به نهضت مشروطه انجامید و حتی ناصرالدینشاه نیز جان خود را در این مسیر از دست داد.
با صدور فرمان مشروطیت، موجی از شادی و امید سراسر کشور را فرا گرفت و در بسیاری از شهرها انجمنهای ایالتی و ولایتی تشکیل شد تا مردم در اداره امور محلی مشارکت بیشتری داشته باشند.
استان فارس از مهمترین پایگاههای مشروطهخواهی کشور بود. به نوشته محمدباقر وثوقی، فارس پس از تهران، دومین منطقه انقلابی ایران و لارستان مرکز ثقل جنبش مشروطه در جنوب کشور به شمار میرفت (وثوقی، ۱۳۷۵). رهبری این حرکت در لارستان بر عهده آیتالله سید عبدالحسین لاری بود که با نفوذ دینی و اجتماعی خود، مردم را به حمایت از مشروطه و مبارزه با استبداد فراخواند.
اوج مبارزات آزادیخواهان در دوران محمدعلیشاه رقم خورد؛ زمانی که وی با حمایت دولت روس، مجلس شورای ملی را به توپ بست و با آغاز استبداد صغیر، موج دستگیری، سرکوب و تبعید مشروطهخواهان در سراسر کشور آغاز شد. (ملکالشعرای بهار، ۱۳۳۱)
در همین دوران، فارس صحنه رقابت و جابهجایی قدرت میان جناحهای مختلف بود. ایل خمسه به رهبری قوام در آغاز از استبداد حمایت میکرد، در حالی که ایل قشقایی به رهبری صولتالدوله از مشروطهخواهان به شمار میرفت. اما پس از فتح تهران و قدرتگیری بختیاریها، به دلیل رقابت دیرینه میان بختیاریها و صولتالدوله، قوام و ایل خمسه نیز در یک چرخش سیاسی به صف مشروطهخواهان پیوستند. (صباغیان، ۱۴۰۰)
در جنوب فارس، مردم لارستان از نخستین حامیان نهضت مشروطه بودند و مردم اوز نیز همگام با آنان، آزادیخواهی و مخالفت با استبداد را برگزیدند. به دستور سید عبدالحسین لاری، پس از تشکیل انجمن در لار، انجمن ایالتی و ولایتی در شهر اوز نیز تشکیل شد؛ اقدامی که در بسیاری از شهرهای ایران سابقه نداشت و نشاندهنده جایگاه ویژه لارستان و اوز در تاریخ مشروطه جنوب کشور است. (عصر اوز، ۱۳۸۹)(مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۹۹)
تشکیل نخستین انجمن ولایتی اوز
در ساعت ۹ صبح روز شنبه ۲۶ صفر ۱۳۲۶ هجری قمری، با حضور جمع کثیری از مردم اوز، حاج شیخ احمد فقیهی، مفتی منطقه، حاج شیخ محمدشریف از علمای برجسته، نماینده علیقلیخان حاکم لارستان و خواجه محمدصالح کلانتر اوز، انتخابات نخستین انجمن ولایتی برگزار شد.
در این انتخابات شش نفر به عضویت انجمن برگزیده شدند:
۱-حاج ملا محمدشریف (رئیس انجمن)
۲-حاج محمدهادی (نایبرئیس)
۳-حاج ملا محمدرفیع عبدالغفور
۴-حاج جعفر
۵-حاج محمدامین حاج محمد
۶-حاج ملا محمدامین حاج محمدهادی
شرح کامل این انتخابات و صورتجلسه انجمن در کتاب «تاریخ دلگشای اوز» اثر مرحوم محمدهادی کرامتی ثبت شده و از اسناد ارزشمند تاریخ مشروطه در جنوب ایران به شمار میرود. (کرامتی، ۱۳۳۱؛ محسنی، ۱۴۰۱)
این انجمن، اگرچه تنها حدود چهار ماه فعالیت کرد، اما در همین مدت کوتاه خدمات ارزشمندی از خود بر جای گذاشت. طراحی و آغاز ساخت بازار قیصریه اوز با الگوبرداری از بازار قیصریه لار، پیگیری تأسیس اداره پست، اصلاح برخی بدعتها و رسوم نادرست، ایجاد نظم و انضباط در امور شهری و مشارکت دادن مردم در اداره شهر، از مهمترین اقدامات آن بود. (عصر اوز، ۱۳۸۹)
با به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی به دستور محمدعلیشاه و آغاز استبداد صغیر، فعالیت انجمن ولایتی اوز نیز همانند بسیاری از انجمنهای مردمی کشور متوقف شد و این تجربه ارزشمند، تنها چهار ماه دوام آورد.
اکنون که یکصدوبیستمین سالگرد صدور فرمان مشروطیت را گرامی میداریم، یادآوری تشکیل نخستین انجمن ولایتی اوز تنها بازخوانی یک رویداد تاریخی نیست؛ بلکه پاسداشت پیشینه مردم این دیار در حمایت از آزادی، قانونگرایی، مشارکت مردمی و مقابله با استبداد است؛ پیشینهای که شایسته است بیش از گذشته شناخته و به نسل امروز معرفی شود.
منابع و مآخذ:
۱-وثوقی، محمدباقر- لارستان و جنبش مشروطیت، انتشارات همسایه، ۱۳۷۵
۲-صباغیان، نوشین، تقابل و تداخل قدرت در فارس در دوران مشروطه، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۴۰۰
۳-بهار، محمدتقی (ملکالشعراء)، تاریخ مختصر احزاب سیاسی، جلد اول، ۱۳۳۱
۴- کرامتی، محمدهادی. تاریخ دلگشای اوز، ۱۳۳۱
۵-ماهنامه عصر اوز، شهریور ۱۳۸۹
۶-سیری بر اقدامات آیتالله لاری در جنبش مشروطهخواهی فارس، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۹
۷-محسنی، غلامحسین، «درگیری قدرت در لارستان در دوران مشروطه»، هفتبرکه، ۱۴۰۱
