ابزار و نحوه شستن رخت در ایام قدیم اوز

مینا بازرگانی

زنان اوز در گذر تاریخ مسئولیت‌های زیادی به‌عهده داشتند. شستشوی لباس‌های اعضای خانواده یکی از این کارهای سخت و طاقت‌فرسا بود که ساعت‌ها به طول می‌انجامید.
رخت‌شویی معمولاً یک کار جمعی زنانه بود. در قدیم که لوله‌کشی آب در منازل نبود زنان مسیر طولانی پشت سر می‌گذاشتند تا برای رخت‌شویی به کنار چشمه‌ها، جوی‌ها و رودخانه‌ها بروند. آنها معمولاً فرزندان کوچک خود را همراه می‌بردند و در آن محل کودکان با هم بازی می‌کردند.

محل رخت‌شویی فضایی بود که زنان در حین کار با هم گفتگو کرده ، درد دل نمودنده و اخبار محلی را رد و بدل می‌کردند، هم چنین ترانه‌ها و آوازهای محلی می‌خواندند.

زنان لباس‌های کثیف را لب رودخانه یا چشمه با اشنو ( به گویش اوزی شنوم shenoum) یا صابون‌های قالبی( قرص) خیس کرده و روی یک سطح صاف و سخت مثلاً یک سنگ بزرگ پهن می‌کردند و با کوبه‌ی چوبی (به گویش اوزی کونَی رختی) ضربه‌های متوالی و منظم به لباس‌ها می‌زدند تا چرک همراه با آب آلوده از آن خارج شود و لکه‌ها از بین برود. پس از ضربه زدن و زمانی که لباس‌ها تمیز می‌شد آن‌ها را در آب رودخانه یا جوی می‌شستند و همان جا بر روی سنگ‌ها پهن می‌کردند تا خشک شوند.

کونَه، وسیله‌ای چوبی بود که از چوب محکم و سنگین توسط نجاران محلی ساخته می‌شد. کونه ها دسته‌ ای به طول ۲۰ و قطر ۳ سانتیمتر و یک سر پهن مستطیل شکل به ابعاد ۱۵ در ۲۵ و ضخامت ۳ داشت. وزن آن طوری بود که با ضربه‌هایی که به لباس وارد می‌کردند آلودگی رخت و لباس از آن خارج می‌شد.

یکی از وسایلی که برای جهیزیه‌ی دختران اوزی تهیه می‌کردند «کونَی رختی» یعنی همین وسیله‌ی چوبی بود که نجاران بر روی آن با نقش گل و بوته یا خطوط ساده و رنگ‌های شاد، تزیین می‌کردند. مرحومان حاج یوسف فقیهی و محمد شریف فقیهی دو برادر بودند که در کار نجاری مهارت خاصی داشتند و کونَه‌هایی با نقش و نگار زیبا می‌ساختند. آنان علاوه برکونه، کته کرسی، کوزه دان، بهنه، ننی و سایر لوازم چوبی را می ساختند و بر روی آن رنگ آمیزی می کردند. در حال حاضر جای این کونه‌های رختشویی که زمانی نقش مهمی در زندگی مردم داشت، در موزه‌های مردم‌شناسی است. هم اکنون چندین کونه در موزه مردم شناسی اوز نگهداری می شود که قدمت آنها نزدیک به یک قرن است و تاریخ ساخت این کونه ها بر روی آن نقش بسته است. 

به مرور زمان که خانه‌ها صاحب آب لوله‌کشی شدند رخت‌شویی زنان به داخل خانه‌ها منتقل شد. از دهه‌ی ۴۰ هجری شمسی به بعد با ورود ماشین‌های لباسشویی به بازار، زنان از کار رخت‌شویی با دست فارغ شدند.

اشنان یا شنوم به گویش محلی، گیاهی است دارویی که در شوره‌زارها می‌روید. در قدیم که مواد شوینده وجود نداشت برگ‌ها و ساقه‌های آن را خشک کرده، می‌کوبیدند. پودر برگ اشنان در هنگام شستن لباس و ظروف کف پدید می‌آورد و چون خاصیت پاک‌کنندگی دارد برای شستن لباس و ظروف استفاده می‌کردند.